Cho phép mình được là con người.
Tiêu đề này nghe có vẻ buồn cười nhỉ?
Chúng ta đang là con người mà?! 🙂
Không biết mọi người như thế nào, nhưng mình là một người dễ phán xét những cảm xúc của chính bản thân mình.
Hôm trước mình tò mò thử xem tử vi, thì kết quả cũng nói rằng mình là người có khuynh hướng đắm chìm trong thế giới nội tâm khá nhiều, và khắt khe với bản thân.
Trong tâm trí mình luôn có một nhân vật “cô giáo” HNLC rất khó tính.
Khi mình vừa buồn, “cô giáo” này nhíu mày nói “Chuyện này đâu có đáng để buồn! Buồn 5-10 phút thôi, bước ra ngoài kia là vui vẻ lên, đừng để tâm trạng buồn của mình ảnh hưởng tới người khác!”
Khi mình cảm thấy có chuyện gì đó thật khó khăn, “cô giáo” này sẽ ngay lập tức liệt kê ra cho mình bao nhiêu là ví dụ hồi trước mình từng gặp chuyện khó khăn hơn thế mà mình cũng vượt qua được, hoặc là ngoài kia bao nhiêu là bạn bè, người quen, người xung quanh – họ còn gặp chuyện khủng khiếp hơn mình nữa cơ.
Khi mình vừa cảm thấy thất vọng, chán nản, “cô giáo” này sẽ bật ra vanh vách vô số câu trích dẫn động viên truyền cảm hứng từ cổ chí kim.
Khi mình vừa rơi nước mắt, “cô gíao” này sẽ nhíu mày nói “Tuyến lệ trục trặc rồi, chứ chuyện này có đáng gì đâu mà khóc!”
Mình phải công nhận rằng, rất nhiều lúc nhờ “Cô giáo” này mà mình cứ phăng phăng tiến về phía trước xử lý được rất nhiều việc, làm được rất nhiều thứ vượt kỳ vọng của chính mình.
Nguyên một khoảng thời gian từ lúc vào Sài Gòn học Đại học tới những năm 26, 27 tuổi – mình luôn sống ở trạng thái “Không có thời gian để mà buồn – khóc – lo lắng – than thở”. Tất cả những trạng thái đó chỉ được phép ở trong một khung thời gian vô cùng eo hẹp. Mỗi ngày mới thức dậy, mình phải vươn người lên xoay xở và đấu tranh với sự nợ nần, thiếu thốn về tài chính, với bệnh viện và thần chết đang trực chờ kéo Mẹ mình đi. Vậy nên, mình cũng không thể hiểu và không thể chấp nhận chính bản thân mình hay bất kỳ ai đó tiêu tốn quá nhiều thời gian cho sự đau buồn, lo lắng, chán nản.
Mình luôn ép bản thân phải ổn. Và mình nghĩ, mọi người cũng nên xoay xở để ổn thiệt nhanh chóng đi chớ.
Sự thấu cảm và lòng trắc ẩn của mình bị bào mòn.
Đến ngày mình thực sự mệt. Mình là ai, ngoài việc mình luôn phải ổn?
Mình muốn “cô giáo” này nghỉ phép thiệt nhiều ngày, hoặc nghỉ hưu sớm luôn thì tốt.
Hiểu như thế nào về “Permission to be human”?
Trong mô hình về Khoa học hạnh phúc của Tiến sĩ Tal Ben-Shahar – SPIRE, thì E – Emotional Well-being (sức khỏe cảm xúc) là một nguyên tắc rất quan trọng:
Ý chính của nguyên tắc này là “chúng ta cần chấp nhận tất cả cảm xúc – như một phần tất yếu và tự nhiên của việc làm người.”
Cảm xúc là một trụ cột của hạnh phúc, nhưng chúng ta lại thường có xu hướng “phân biệt đối xử” với những cảm xúc khó chịu như lo lắng, buồn bã, tức giận hay ghen tị. Việc gọi chúng là “tiêu cực” phản ánh một thái độ phổ biến: chỉ chấp nhận những gì dễ chịu, còn lại thì cố gắng loại bỏ.
Nhưng để thực sự sống trọn vẹn và hạnh phúc,
chúng ta cần chấp nhận toàn bộ phổ cảm xúc – cả dễ chịu lẫn khó chịu.
Có một sinh viên từng hỏi Tiến sĩ Tal Ben-Shahar rằng:
“Thầy là chuyên gia về hạnh phúc, chắc thầy không bao giờ buồn đúng không?”
Tiến sĩ đã trả lời rằng “Sự thật là: chỉ có hai kiểu người không trải qua những cảm xúc khó chịu – đó là kẻ tâm thần và người đã chết.”
Nếu bạn vẫn còn lo lắng, buồn bã, hay tức giận,
điều đó không có nghĩa là bạn yếu đuối –
mà là bạn đang sống, và đó chính là một điểm khởi đầu vô cùng ý nghĩa.
Khi chúng ta lớn lên, chúng ta dần “không cho phép mình là con người” nữa…
Khi còn nhỏ, chúng ta rất tự nhiên với cảm xúc của mình.
Nhưng càng lớn, chúng ta càng bắt đầu:
- ngại thể hiện cảm xúc
- cố gắng “giữ hình ảnh”
- che giấu những phần ta cho là không đẹp đẽ
Chúng ta học cách chiến đấu với điểm yếu và giấu đi những cảm xúc “xấu xí”.
Nhưng vấn đề là:
cảm xúc không biến mất chỉ vì chúng ta giấu nó đi.
Chúng chỉ lắng xuống bên dưới – và âm thầm ảnh hưởng đến cách chúng ta sống, cảm nhận và kết nối với mọi người xung quanh.
Nghịch lý của việc kìm nén cảm xúc
Có một nghịch lý thú vị:
Càng cố gắng né tránh hoặc kìm nén cảm xúc, chúng sẽ càng trở nên mạnh hơn.
Hãy thử tưởng tượng:
Nếu bạn cố không nghĩ đến một con voi màu hồng,
bạn sẽ… nghĩ đến nó ngay lập tức.
Cảm xúc cũng vậy.
Ví dụ:
- Bạn cố gắng “phải mạnh mẽ”, không được lo lắng trước khi thuyết trình
→ kết quả là bạn lại càng lo hơn.
Giải pháp: Đừng chống lại, hãy cho phép
Các nghiên cứu cho thấy:
Thay vì chống lại cảm xúc, hãy cho phép chúng xuất hiện, ở đó rồi rời đi.
Khi bạn chấp nhận cảm xúc một cách trọn vẹn, cường độ xuất hiện của chúng sẽ giảm xuống.
Đi xa hơn một chút, có một lý thuyết gọi là “paradoxical intention” (ý định nghịch lý):
- Thay vì cố gắng bớt lo → hãy cho phép mình lo nhiều hơn
- Thậm chí “mời” cảm xúc đó đến
Nghe có vẻ lạ, nhưng khi bạn không còn chống lại nó, cảm xúc sẽ dần mất đi sức mạnh của nó.
Nhiều khi, lo lắng còn có thể chuyển hóa thành sự hào hứng.
Cảm xúc cũng giống như quy luật tự nhiên
Chúng ta chấp nhận những quy luật vật lý như trọng lực dù đôi khi nó bất tiện.
Thậm chí còn tạo ra trò chơi xoay quanh nó.
Nhưng lại không chấp nhận một điều hiển nhiên không kém:
Những cảm xúc khó chịu cũng là một phần tự nhiên của con người – giống như trọng lực của đời sống cảm xúc.
Việc từ chối những cảm xúc này sẽ phải trả giá.
Có một phân biệt rất quan trọng:
- Đau (pain) là điều không thể tránh khỏi
- Khổ (suffering) là phần chúng ta tự tạo thêm
Khi ta không chấp nhận nỗi đau ban đầu (cảm xúc sơ cấp) và ta phán xét chúng, thì ta tạo ra thêm một lớp đau thứ hai (cảm xúc thứ cấp) một cách không cần thiết.
Và cách duy nhất để vượt qua là:
Đi xuyên qua nó – chứ không phải né tránh.
Ứng dụng trong các mối quan hệ
Nguyên tắc này không chỉ áp dụng cho bản thân, mà còn rất quan trọng trong các mối quan hệ.
Một mối quan hệ lành mạnh là khi ta cho người khác “được là con người”.
Khi ai đó đang buồn, điều tệ nhất mà ta có thể làm cho họ chính là:
- động viên họ “hãy vui lên, hãy cố lên”
- đưa ra vô số lời khuyên và bài học
Thứ họ cần là:
- không gian để cảm nhận
- được lắng nghe
- được nhìn thấy, được ôm ấp, được thấu hiểu
Kết lại, “Permission to be human” là việc:
Chấp nhận toàn bộ phổ cảm xúc của mình, cả dễ chịu lẫn khó chịu, như một phần tự nhiên và cần thiết của cuộc sống.
Khi ta cho phép mình được cảm nhận đầy đủ, thì ta không còn bị mắc kẹt trong những cảm xúc đó nữa.
Cách mình học hỏi và luyện tập làm bạn với cảm xúc
Những điều mình tóm tắt ở trên, mình cho rằng nó chẳng phải là phát hiện gì cao siêu đâu. Mình tin là tất cả chúng ta ít nhiều đã từng nghe nói rồi.
Chỉ là, giữa việc biết rồi tới hiểu và thực sự làm được – luôn đòi hỏi rất nhiều nỗ lực nghiêm túc, đi kèm với khát khao mãnh liệt về việc phát triển bản thân và hướng tới một cuộc sống chất lượng, tốt đẹp.
Sau đây là quá trình mình đã học hỏi, rèn luyện bản thân như thế nào để cải thiện tình hình, nuôi dưỡng lại lòng trắc ẩn với chính bản thân, rồi từ đó vui sống hiệu quả và hạnh phúc hơn.
- Trị liệu tâm lý
Nhờ việc đọc xong cuốn Con đường chẳng mấy ai đi, mình quyết định tìm đến trị liệu tâm lý để dần dần chữa lành những tổn thương trong quá khứ. Quá trình này là khởi đầu để mình bắt đầu hiểu được điều cơ bản rằng, không có phân loại cảm xúc tích cực và tiêu cực, chỉ là trong một bối cảnh cụ thể nào đó, cảm xúc có vai trò nhất định của nó.
02. Tham dự khoá học Tâm lý học chuyển hoá SOMI và khoá học Tham vấn tâm lý của Tiến sĩ Lê Nguyên Phương
Đây thực sự là một bước ngoặc vô cùng quan trọng và ý nghĩa trong hành trình mình xây dựng lại bản đồ nội tâm mới và chuyển hoá bản thân.
Mình được tiếp cận với một nguồn kiến thức chắt lọc quý báu mang tính hệ thống cao, cùng với phương pháp tiếp cận vô cùng nhân văn.
Mình nhớ hoài câu nói của Thầy trong khoá học Tham vấn tâm lý SOMI A rằng “Sau khoá học này, điều đầu tiên các em thu hoạch được chính là các em sẽ trở nên rất nhạy cảm và lòng trắc ẩn được nới rộng rất nhiều.”
Và đúng là như vậy.
03. Học về Khoa học Hạnh phúc
Hiểu về hạnh phúc ở góc độ khoa học là một điều đúng đắn để bắt đầu xây dựng cuộc sống hạnh phúc.
Nhờ những kiến thức này, mình không còn cảm thấy mơ hồ và lẩn quẩn với những kỳ vọng sai về hạnh phúc. Mình bắt đầu tập thiết lập những cách thức mới vô cùng đơn giản dựa theo các nguyên tắc SPIRE để sống hạnh phúc mỗi ngày.
04. Thực hành lối sống tối giản và chánh niệm
02 năm qua mình có cơ hội thanh lọc và tối giản lại mọi phương diện của cuộc sống. Từ đời sống tinh thần tới đời sống vật chất. Từ tác phong tới các mối quan hệ. Mình cũng không còn để bản thân ở trạng thái “bận rộn vô nghĩa” quá nhiều, và đã bắt đầu biết chú ý đến sự hiện diện trong mọi khoảnh khắc.
Điều này giúp ích rất nhiều trong việc hình thành khả năng quan sát cảm xúc của chính bản thân mình, nhận diện được đâu là cảm xúc sơ cấp, đâu là cảm xúc thứ cấp và thực hành điều hoà cảm xúc.
05. Có những mối quan hệ chất lượng
Mình để điều này ở cuối, nhưng thực ra lại là điều quan trọng nhất. Con người chúng ta không được thiết kế để sống cô đơn thoát khỏi mạng lưới những sự kết nối. Và chính nghiên cứu lâu đời nhất về Khoa học hạnh phúc cũng đã chỉ ra rằng, chất lượng của các mối quan hệ chính là yếu tố then chốt tạo nên một cuộc sống khoẻ mạnh, tốt đẹp.
Mình có những người thân và những người bạn rất tốt. Là những người có khả năng tuyệt vời không-đưa-ra-lời-khuyên-và-không-nói-“cố lên” 🙂
Họ chỉ đơn giản nói “Tớ đây/Mình đây/Em đây/Anh chị đây.” Và họ có thể ngồi yên lặng nghe mình khóc, nghe mình nói về những cảm xúc khó chịu nhất trong lòng mình.
Mình thấy đây là cách tuyệt vời nhất để đi qua những dao động cảm xúc mạnh.
Giờ đây, mình đã trở thành một người thoải mái thừa nhận/nói ra/kể ra những cảm xúc của mình – với chính bản thân mình và với những người mình yêu thương, tin tưởng.
Giờ đây, mình cảm thấy ổn với việc mình đang không ổn.
Giờ đây, mình thấy bản thân mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Mình không còn phải đấu tranh vật lộn với những cảm xúc không ổn để trở nên ổn. Mình chỉ đơn giản mỉm cười và rủ rê những cảm xúc này đồng hành cùng mình, làm bạn với mình, rồi từ từ biến những cảm xúc này thành nguồn cảm hứng để mình sáng tạo hơn, chăm chỉ hơn, yêu thương bản thân và cuộc đời hơn.
Chúc bạn có thể làm bạn dịu dàng với những cảm xúc của mình nhé.
Thân mến,
Châu Huỳnh
