Đầu tiên, phải nói rằng mình cảm thấy “hơi sang chấn nhẹ” khi cầm quyển sách này.
Cái từ “tuổi trung niên” ở trang bìa thật là có khả năng gây sợ hãi! 🙂
Có vấn đề gì với trí nhớ của mình không nhỉ? Chứ như chỉ mới vài ba ngày trước thôi, mình vẫn nghĩ mình là nhóm “tuổi trẻ”, “thanh xuân” kia mà!
Hoang mang quá, mình mới đi google “Tuổi trung niên là từ bao nhiêu tuổi!”
Trời ơi, kết quả khiến mình thở phào nhẹ nhõm! 🙂
Trung niên (tiếng Anh: middle age), đôi khi còn gọi là trung tuổi hay đứng tuổi, là độ tuổi nằm trên thanh niên nhưng nằm dưới giai đoạn quá độ sang tuổi già. Mặc dù giới hạn độ tuổi chính xác vẫn còn đang tranh cãi, nhưng hầu hết các nguồn thông tin đều đặt giai đoạn trung gian của thời kỳ trưởng thành là nằm trong độ tuổi từ 45-65. Giai đoạn này trong cuộc đời được đánh dấu bởi sự thay đổi dần dần từng chút một về thể lý, nhận thức và xã hội đối với mỗi cá nhân khi con người ta dần lão hóa.
OK, tin tốt là mình còn kha khá thời gian để chuẩn bị một tâm thế thật sẵn sàng chào đón tuổi trung niên, hạn chế tối đa những rung lắc khủng hoảng của giai đoạn chuyển tiếp!
Vậy, nếu bạn đang ở đoạn “mấp mé” tuổi trung niên, hoặc bạn còn dư giả thời gian tuổi trẻ nhưng lại là người lo xa, quyển sách này rất có ích đấy!
Quyển sách này giúp mình “giải mã” được vấn đề “tham công tiếc việc” của mình trong quá khứ
Mình từng là người đặt công việc lên trên hết. Mình không chủ đích theo đuổi sự thành công, vị trí hay tiền bạc ngay từ đầu. Nhưng vì lý do gì mình lại bị cuốn vào vòng xoáy “công việc – thành tựu – chinh phục thử thách” nối tiếp nhau? Mình tự dán nhãn bản thân là “người nghiện việc”. Đến một lúc mình đã bắt đầu thấy có gì đó không ổn, nhưng lại loay hoay không biết cách và cũng không dũng cảm nhấn nút dừng lại. Đọc cuốn sách này, mình hiểu ra rằng: thành công có thể gây “nghiện”. Nó kích thích dopamine – giống như một phần thưởng vô hình khiến mình luôn phải chạy tiếp để được công nhận lần nữa.
Giáo sư Arthur C. Brooks phân tích rằng: người nghiện công việc thường không nghiện công việc vì yêu công việc, mà vì khao khát sự công nhận và thành công (cho dù xuất phát điểm ban đầu người nghiện việc không chủ đích theo đuổi thành công, vật chất). Và khi đã nếm trải thành công, họ bắt đầu lặp lại chu kỳ: làm nhiều hơn để duy trì phong độ, để tiếp tục được công nhận, tiếp tục được khen ngợi – vốn là những thứ kích thích dopamine trong não. Càng làm, càng thành công, càng muốn giữ vững hình ảnh – thì áp lực càng tăng, và nhịp độ làm việc càng khắc nghiệt.
Bản thân mình có thể được xem là có chút thành công từ khá sớm. Những lần đầu đó mang lại cảm giác rất phấn khích, và vô thức, nó trở thành động lực – cũng là áp lực – khiến mình luôn phải làm tốt hơn nữa, đạt được nhiều hơn nữa, để giữ vững hình ảnh là một người trách nhiệm và xuất sắc. Nhưng phía sau nỗ lực không ngừng ấy, mình nhận ra đó không hẳn là tham vọng – mà là một nỗi sợ: sợ không còn được ghi nhận, sợ mất đi hình ảnh “người luôn giỏi giang”.
Thế là mình bị cuốn vào một vòng lặp – với tốc độ, cường độ ngày càng tăng – trong khi các mối quan hệ dần mờ nhạt. Những điều khiến cuộc sống phong phú như gia đình, bạn bè, thời gian nghỉ ngơi, khám phá thế giới… bị thay thế bằng các dự án, cuộc họp, deadline, và to-do list, và cảm giác không bao giờ dừng lại được. Vẫn có những khoảng hở mình lờ mờ nhận ra sự bất ổn và hoang mang “không biết ý nghĩa thực sự của cuộc đời mình là gì? Liệu mình có đang sống một cuộc sống tốt đẹp hay không?”. Nhưng mình cũng không biết và không đủ dũng cảm để nhấn nút “Dừng lại”.
Chúng ta cứ chạy trên cái “máy chạy bộ khoái lạc” – cứ phải có nhiều hơn, giỏi hơn, đặc biệt hơn – để cảm thấy mình có giá trị. Nhưng rốt cuộc, điều đó chỉ khiến ta ngày càng xa rời chính mình và những người ta yêu thương.
From Strength to Strength không chỉ giúp mình gọi tên điều đó, mà còn giúp mình thấy: phía sau cái nhãn “người thành công” là một nỗi sợ rất con người. Và để bước tiếp – đúng nghĩa – có khi mình không cần thành công hơn, mà cần… buông bỏ.
“Vấn nạn” xác định giá trị bản thân thông qua chức danh công việc hoặc vị trí chuyên môn
Mình gọi đó là một “vấn nạn” – vì đây không chỉ là một thói quen cá nhân, mà là một hiện tượng mang tính xã hội. Ai cũng thấy rõ hệ quả: mất phương hướng, khủng hoảng danh tính, dễ bị sa sút tinh thần khi rời bỏ vai trò công việc. Nhưng rất ít người thực sự thoát ra được.
Chúng ta thường xác định mình là ai thông qua… nghề nghiệp. Đơn giản thôi, hãy để ý xem chúng ta thường giới thiệu bản thân như thế nào khi gặp người lạ, tham dự sự kiện, hay bước vào một căn phòng mới:
“Xin chào. Tôi là A. Tôi hiện đang là Trưởng phòng Marketing của Công ty X”
“Xin chào. Tôi là B. Tôi là Giám đốc điều hành của Doanh nghiệp Y”
Khi mình bước ra khỏi môi trường Corporate sau 14 năm, mình trải qua giai đoạn vài tháng “khủng hoảng danh tính”. Mình bị bối rối với câu hỏi “Mình là ai?”. Khi đi ra ngoài, tham dự một sự kiện gì đó, đến phần giới thiệu bản thân, mình luôn bị lúng túng, không biết giới thiệu bản thân như thế nào.
Sự thật là, cái cụm từ “Tôi là Châu. Tôi là Phó Tổng giám đốc của Generali” đã đi cùng với mình quá lâu. Nó như một lớp áo khoác giúp mình cảm thấy tự tin và dễ được người khác lắng nghe. Và khi lớp áo ấy không còn, mình cảm giác mình “ít quan trọng hơn”, thậm chí… kém giá trị hơn.
Giáo sư Arthur C. Brooks gọi hiện tượng này là “sự vật hoá bản thân về mặt nghề nghiệp”: công việc của chúng ta là phương tiện truyền đạt của ta, là thông điệp của ta. Khi công việc trở thành phương tiện định danh chính của ta, ta sẽ dễ rơi vào cái bẫy đánh đồng giá trị bản thân với chức danh, vị trí chuyên môn, hay những gì ta làm được. Và đó là một trong những nguyên nhân khiến người thành công dễ sa sút khi rời khỏi sân khấu sự nghiệp của mình.
Là một chuyên gia nghiên cứu về hạnh phúc, Arthur C. Brooks chia sẻ một góc nhìn rất đáng suy ngẫm:
“Nếu muốn hạnh phúc, bạn phải sẵn sàng trở nên kém đặc biệt hơn một chút theo quan điểm của thế gian. Và khi bạn làm được điều đó, bạn sẽ dần ngừng tự vật hoá bản thân.”
Điều đó không có nghĩa là từ bỏ sự nghiệp hay phủ nhận nỗ lực. Mà là học cách xác định bản thân mình bằng những giá trị nội tại, thay vì chỉ bám vào cái mác nghề nghiệp.
Sự chuẩn bị cho chương tiếp theo của cuộc đời ý nghĩa
Ai rồi cũng sẽ già đi.
Chúng ta (hầu hết) sẽ gặp phải sự sa sút trong công việc, sự nghiệp. Hoặc, có thể sẽ có biến cố bất ngờ khiến bạn phải bước ra khỏi môi trường sự nghiệp bạn gắn bó lâu năm.
Cuốn sách From Strength to Strength của Arthur C. Brooks là một tấm gương thành thật soi vào những ảo tưởng mà ta bám víu, về danh tiếng, về thành tích, về cảm giác đặc biệt… và rồi hỏi ngược lại: “Bạn còn muốn sống như vậy đến bao giờ?”.
Những điều chúng ta có thể suy ngẫm từ bây giờ để có một tuổi trung niên thăng hoa và hạnh phúc:
- Chấp nhận sự thật về tuổi trung niên
Thoải mái chấp nhận sự thật rằng: chúng ta sẽ gặp phải sự sa sút về trí thông minh và thành tích trong sự nghiệp. Rất khó để duy trì mãi phong độ và thành công. Bạn càng xuất sắc và có nhiều thành tựu khi trẻ, thì càng dễ rơi vào cảm giác mất mát, hụt hẫng và đau khổ khi bước vào tuổi trung niên và đối mặt với sự sa sút.
Càng thành thật và khiêm tốn về điểm yếu của bản thân, bạn lại càng thoải mái và tự tin là chính mình.
“Chia sẻ về điểm yếu của mình mà không bận tâm người khác nghĩ gì là một loại siêu năng lực.”
- Thay đổi suy nghĩ từ “Sự Thành công” sang “Sự Thông thái”
Có 02 loại trí thông minh:
- Trí thông minh linh hoạt (fluid) – đỉnh cao ở tuổi trẻ, giúp ta giải quyết vấn đề nhanh, sáng tạo, đột phá.
- Trí thông minh kết tinh (crystallized) – tăng dần theo năm tháng, là kết tinh của trải nghiệm, kiến thức và sự từng trải.
→ Tuổi trung niên nên tái định vị lại công việc, sự nghiệp của mình dựa vào Trí thông minh kết tinh thay vì Trí thông minh linh hoạt.
Nếu giai đoạn đầu của sự nghiệp là để “xây dựng”, thì giai đoạn sau là để “chuyển hóa”. Từ “kiến tạo” sang “phụng sự”. Từ “chứng minh bản thân” sang “trao đi trí tuệ”.
Không dễ để chấp nhận mình không còn là “người đặc biệt nhất trong phòng”. Nhưng nếu dũng cảm chuyển từ đỉnh cao của “tôi giỏi giang” sang chiều sâu của “tôi thông thái”, bạn sẽ thấy một loại hạnh phúc khác – bền vững hơn, nhẹ nhàng hơn.
- Bắt đầu từ bỏ – để có sự hài lòng và hạnh phúc
Một trong những chương khiến mình suy ngẫm nhiều nhất, là khi tác giả nói:
“Nếu muốn hạnh phúc, bạn phải sẵn sàng trở nên kém đặc biệt hơn một chút trong mắt thế gian.”
Chúng ta cứ tích lũy – tiền bạc, thành tích, chức danh, người theo dõi… với niềm tin rằng càng nhiều thì càng hạnh phúc. Nhưng chính điều đó khiến ta khó buông bỏ, khó nhẹ nhõm, khó sống đúng với bản thân.
Cũng như dọn về một căn hộ nhỏ hơn, khó nhất là lựa chọn: thứ gì giữ lại, thứ gì từ bỏ?
Có một công thức mới để sống an nhiên:
Sự hài lòng = Những gì bạn có / Những gì bạn muốn
Sự hài lòng không đến từ việc theo đuổi những điều ngày càng lớn hơn mà là chú ý đến những điều ngày càng nhỏ hơn.
Muốn hài lòng hơn, đôi khi không cần “có nhiều hơn” mà chỉ cần… “muốn ít lại”.
- Tình yêu, đức tin và điều nhỏ bé
Mình cũng rất thích cách tác giả nói về tình yêu đồng hành – thứ tình yêu không rực rỡ nhưng bền bỉ. Thứ tình yêu không phụ thuộc vào dopamine hay những cơn say mê chớp nhoáng, mà gắn với sự thấu hiểu, sự có mặt, và lòng trung thành.
Về đức tin, tác giả không rao giảng. Nhưng ông nói một điều nhẹ nhàng mà cá nhân mình rất đồng cảm.
“Khi chúng ta lớn tuổi, ta học cách khoan dung với sự mơ hồ và thấy vẻ đẹp của những điều vượt khỏi lý trí.”
Rất nhiều nghiên cứu cho thấy những người trưởng thành có niềm tin tôn giáo và tâm linh nhìn chung hạnh phúc hơn và ít bị trầm cảm hơn những người không có đức tin.
Mình tin rằng một người từng trải nghiệm đủ nhiều, đi qua mất mát, rồi sẽ hiểu vì sao đức tin và lòng trắc ẩn lại là hai điều giữ họ đứng vững.
Vài câu hỏi nhỏ để bắt đầu thiết kế bản đồ cho hành trình trung niên sắp tới:
- Những hoạt động nào bạn sẽ giữ lại?
- Những hoạt động nào bạn sẽ phát triển và làm khác đi?
- Những hoạt động nào bạn sẽ từ bỏ?
- Những hoạt động mới nào mà bạn sẽ học?
HÃY CỐNG HIẾN NỬA SAU CUỘC ĐỜI BẠN ĐỂ PHỤNG SỰ NGƯỜI KHÁC BẰNG SỰ THÔNG THÁI CỦA MÌNH
Mình tin điều này là khởi đầu cho một cuộc chuyển mình sâu sắc, góp phần làm nên một GOOD LIFE ở phần đời còn lại.
Về Tác giả
Arthur C. Brooks là Giáo sư thực hành về Lãnh đạo trong khu vực công và phi lợi nhuận tại Trường Harvard Kennedy (với học hàm danh dự mang tên Parker Gilbert Montgomery), đồng thời là Giáo sư thực hành Quản trị tại Trường Kinh doanh Harvard, nơi ông giảng dạy các môn học về lãnh đạo, hạnh phúc và khởi nghiệp xã hội.
Ông cũng là tác giả của 13 cuốn sách, bao gồm nhiều tác phẩm bán chạy nhất theo danh sách của New York Times. Các chủ đề ông viết bao gồm hạnh phúc, lãnh đạo, khởi nghiệp xã hội, chính sách công và vai trò của đạo đức trong kinh tế thị trường.
02 tác phẩm tiêu biểu của ông bao gồm:
- Build the Life You Want: The Art and Science of Getting Happier (2023), đồng tác giả với Oprah Winfrey.
From Strength to Strength: Finding Success, Happiness, and Deep Purpose in the Second Half of Life (2022).
Ngoài ra, ông còn viết nhiều bài báo và là tác giả của chuyên mục “How to Build a Life” trên tạp chí The Atlantic, nơi ông chia sẻ các chiến lược dựa trên khoa học và triết học để giúp mọi người sống cuộc sống tốt đẹp hơn.
Xem thêm bài viết về Khoa học Hạnh phúc của Giáo sư Arthur C. Brooks.
Thân mến,
Châu Huỳnh
